સફેદ ડાઘ, તમાકુ અને માવો: મોઢામાં શું ધ્યાન રાખવું

આ વાત અહીં ખાસ કેમ મહત્ત્વની છે

ભારતીય પુરુષોમાં મોઢાનું કૅન્સર સૌથી સામાન્ય કૅન્સરોમાંનું એક છે, અને તેનાં કારણો — ગુટખા, માવો, પાન મસાલો, ખૈની અને તમાકુ — ગુજરાતમાં વ્યાપક છે. આ બધામાં રહેલી સોપારી પોતે જ કૅન્સરકારક છે, તમાકુ ઉમેર્યા વગર પણ. 'તમાકુ વગરનો' પાન મસાલો સલામત વસ્તુ નથી.

સારી બાજુ એ છે કે મોઢું દેખાય છે. શરીરની અંદરના મોટા ભાગનાં કૅન્સરથી વિપરીત, મોઢાના કૅન્સર પહેલાં એવા ફેરફારો આવે છે જે તમે જોઈ અને અડીને અનુભવી શકો — ઘણી વાર વર્ષો સુધી.

જાણવા જેવા ત્રણ ફેરફાર

1. લ્યુકોપ્લેકિયા — સફેદ ડાઘએવો સફેદ ડાઘ જે ઘસવાથી નીકળતો નથી અને જેનું બીજું કોઈ કારણ નથી. મોટે ભાગે દુખતો નથી. જ્યાં માવો દબાવીને રખાય છે તે ગાલમાં, પેઢાં પર કે જીભ નીચે થાય છે. થોડા ટકા કૅન્સરમાં ફેરવાય છે, પણ કયા — એ જોઈને કહી શકાતું નથી, એટલે બાયોપ્સી કે નિયમિત તપાસ કરાય છે.
2. એરિથ્રોપ્લેકિયા — લાલ ડાઘસફેદ ડાઘ કરતાં ઓછો જોવા મળે છે અને ઘણો વધુ ચિંતાજનક છે. બીજા કોઈ કારણ વગરનો મખમલી લાલ ડાઘ ઘણી વાર શરૂઆતના કૅન્સર સાથે સંકળાયેલો હોય છે. લાલ ડાઘ ઘરે જોતા બેસી ન રહેવું.
3. ઓરલ સબમ્યુકસ ફાઇબ્રોસિસસોપારી સાથે સીધો સંબંધ. મોઢાની અંદરની ચામડી કઠણ અને ફિક્કી થાય છે, રેસા બંધાય છે, અને મોઢું ધીમે ધીમે ઓછું ખૂલે છે. શરૂઆતનું લક્ષણ છે તીખું ખાતાં બળતરા થવી. આ કૅન્સર-પૂર્વની સ્થિતિ છે અને રેસા પાછા વળતા નથી.

કઈ નિશાનીઓ પર તપાસ જરૂરી

• મોઢામાં ક્યાંય પણ બે અઠવાડિયાંથી વધુ ટકેલો સફેદ કે લાલ ડાઘ.
• બે અઠવાડિયામાં ન મટેલું ચાંદું, ખાસ કરીને જે દુખતું ન હોય.
• ગાલ, જીભ કે ગળામાં ગાંઠ કે જાડો થયેલો ભાગ.
• મોઢું ઓછું ખૂલવું, કે તીખું ખાતાં બળતરા.
• હોઠ, જીભ કે ચહેરાના ભાગમાં બહેરાશ.
• પેઢાંનો રોગ ન હોવા છતાં દાંત હલવા લાગે.
• ગળવામાં તકલીફ, અવાજ બેસી જવો, કે ગળામાં કંઈક ફસાયાની લાગણી.
• કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વગર મોઢામાંથી લોહી નીકળવું.

ક્યાં સૌથી ધ્યાનથી જોવું

સૌથી વધુ જોખમવાળી જગ્યાઓ છે જીભની બાજુઓ અને નીચેનો ભાગ, જીભ નીચેનું તળિયું, અને ગાલની અંદરની બાજુ જ્યાં માવો દબાવીને રખાય છે. જો તમે કોઈ પણ સ્વરૂપે તમાકુ કે સોપારી વાપરતા હો, તો જે ચોક્કસ જગ્યાએ તમે એ દબાવો છો ત્યાં ખાસ જુઓ — ફેરફાર સૌથી પહેલાં ત્યાં દેખાય છે.

છોડવું એ સૌથી અસરકારક એક જ પગલું

છોડ્યા પછી જોખમ ઘટે છે, અને શરૂઆતના ડાઘ પાછા પણ વળી શકે છે. તમાકુ કે સોપારી બંધ થતાં લ્યુકોપ્લેકિયા ક્યારેક સંપૂર્ણ મટી જાય છે. સબમ્યુકસ ફાઇબ્રોસિસ પાછું નહીં વળે, પણ છોડવાથી તે આગળ વધતું અટકે છે — અને આ ફરક ઘણો મોટો છે.

• તારીખ નક્કી કરો, ધીમે ધીમે ઘટાડવાની અનિશ્ચિત યોજના ન બનાવો.
• કઈ ક્ષણે ટેવ ઊપડે છે તે ઓળખો — જમ્યા પછી, ચા સાથે, ગાડી ચલાવતાં — અને તેનો વિકલ્પ ગોઠવો.
• જેમની સાથે એ ક્ષણો વિતાવો છો તેમને કહી દો.
• ભારતની રાષ્ટ્રીય ક્વિટલાઇન (1800-11-2356) મફત અને ગોપનીય છે.
• સાથે અમારી પાસે તપાસ કરાવો. મોઢું અત્યારે ચોખ્ખું છે એ જાણવું છોડવા માટે મોટી પ્રેરણા છે.

તપાસમાં શું થાય છે

મોઢાની દરેક સપાટી વ્યવસ્થિત જોવામાં આવે છે અને ગળું હાથથી તપાસાય છે. થોડી મિનિટોનું કામ છે અને તકલીફદાયક નથી. શંકાસ્પદ કંઈ મળે તો ચોક્કસ જવાબ બાયોપ્સીથી મળે છે — નાનો ટુકડો લઈને માઇક્રોસ્કોપ નીચે તપાસવો. ડૉ. રોહન ઠાકરનું MDS આ જ વિષયમાં છે, અને હાનિકારક ડાઘ અને જોખમી ડાઘ વચ્ચેનો ચોક્કસ ભેદ પાડવાનો આ એક જ રસ્તો છે.

બાયોપ્સી માટે કહેવું એટલે કૅન્સરનું નિદાન નથી. મોટા ભાગના રિપોર્ટ સામાન્ય આવે છે. એ તો પ્રશ્નનો ચોક્કસ જવાબ મેળવવાની રીત છે, આશા રાખીને બેસી રહેવાને બદલે.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો