મહિનામાં એક વાર અરીસા સામે સારા અજવાળામાં પાંચ મિનિટની તપાસ કરો: પેઢાંમાં લોહી કે સોજો, જીભની ઉપર-નીચે અને બાજુઓ, ગાલ અને હોઠની અંદરની બાજુ, તાળવું અને જીભ નીચેનો ભાગ, અને ગળા તથા જડબા નીચે ગાંઠ છે કે નહીં તે હાથથી તપાસો. બે અઠવાડિયાંથી વધુ ટકેલું ચાંદું, સફેદ કે લાલ ડાઘ, ન મટતી ગાંઠ, સતત લોહી, હલતા દાંત કે બહેરાશ હોય તો દંત ચિકિત્સકને બતાવો.
શું જોઈશે
સારું અજવાળું, અરીસો, સ્વચ્છ હાથ, અને જીભ પકડવા માટે રૂમાલ કે ગોઝ. મોબાઇલની ટોર્ચ ચાલે. દર વખતે એક જ ક્રમમાં તપાસો — હેતુ ફેરફાર પકડવાનો છે, અને ફેરફાર ત્યારે જ દેખાય જ્યારે તમને પહેલાંનું યાદ હોય.
તપાસ, પગલાં પ્રમાણે
- ચહેરો અને ગળુંબંને બાજુ સરખી છે કે નહીં તે જુઓ. જડબા નીચે અને ગળાની બંને બાજુ આંગળીઓ ફેરવીને ગાંઠ તપાસો. નાની હલતી ગાંઠ સામાન્ય હોઈ શકે; કઠણ, ન હલતી કે થોડા અઠવાડિયામાં ન બેસતી ગાંઠ બતાવવી.
- હોઠઉપરનો અને નીચેનો હોઠ બહાર ખેંચીને અંદરની બાજુ જુઓ. ન મટતી પોપડી, ચાંદું કે રંગ બદલાયેલો ભાગ શોધો.
- ગાલસ્વચ્છ આંગળીથી દરેક ગાલ બહાર ખેંચો. ચાવવાની લાઇન અને છેક ખૂણા સુધી જુઓ. તમાકુ કે માવો ખાનારાઓમાં સફેદ ડાઘ મોટે ભાગે અહીં જ થાય છે — અને અહીં જ સૌથી વધુ ચૂકી જવાય છે.
- પેઢાંપેઢાંનો રંગ અને આકાર બહાર તથા અંદર બંને બાજુ જુઓ. તંદુરસ્ત પેઢાં કઠણ અને આછા ગુલાબી હોય છે (કાળાશ સામાન્ય છે). લાલ, સૂજેલો, નીચે ઊતરેલો કે બ્રશ કરતાં લોહી નીકળતો ભાગ નોંધો.
- જીભ — ઉપર અને બાજુઓજીભ બહાર કાઢીને ઉપરની સપાટી જુઓ. પછી ગોઝથી ટોચ પકડીને હળવેથી બંને બાજુ ખેંચીને કિનારીઓ જુઓ. જીભની બાજુઓ અને નીચેનો ભાગ સૌથી મહત્ત્વનો છે — અને લોકો ત્યાં જ સૌથી ઓછું જુએ છે.
- જીભ નીચેનો ભાગજીભ તાળવે અડાડીને નીચે બંને બાજુ જુઓ. પછી આંગળીથી હળવેથી દબાવીને તપાસો.
- તાળવુંમાથું પાછળ નમાવીને તાળવું અને પાછળનો નરમ ભાગ જુઓ.
- દાંતનવા કાળા ડાઘ, ખાડા, તૂટેલી કિનારી કે રંગ બદલાયેલો દાંત શોધો. દરેક દાંતને આંગળીથી હળવેથી દબાવો — મોટી ઉંમરના દાંત હલવા ન જોઈએ.
શું સામાન્ય છે અને ચિંતાનું કારણ નથી
- જીભની સપાટી પરના નાના દાણા — એ સામાન્ય પેપિલી છે.
- ગાલ અને હોઠની અંદર દેખાતી પીળાશ પડતી ગ્રંથિઓ.
- પેઢાં પરના કાળા ડાઘ, જે ઘણા લોકોમાં સામાન્ય અને વર્ષોથી સ્થિર હોય છે.
- તાળવાની વચ્ચે કે નીચલા જડબાની અંદર હાડકાનો ઉપસેલો ભાગ — હાનિકારક નથી.
- ગાલ કચરાયા પછીનું ચાંદું, જે એક-બે અઠવાડિયામાં મટી જાય.
એક અઠવાડિયામાં ક્લિનિકનો સંપર્ક કરો
- બે અઠવાડિયાંથી વધુ ટકેલું કોઈ પણ ચાંદું, સફેદ ડાઘ કે લાલ ડાઘ.
- મોઢામાં કે ગળામાં ન બેસતી ગાંઠ.
- બ્રશ કરતાં નિયમિત લોહી નીકળતાં પેઢાં.
- મોટી ઉંમરનો દાંત હલવા લાગે, કે ચાવવાનું ગોઠવણ બદલાયેલું લાગે.
- બાજુના દાંત કરતાં રંગ બદલાયેલો દાંત.
- સારી સફાઈ છતાં સતત ખરાબ સ્વાદ કે વાસ.
એ જ દિવસે જાઓ જો
- ચહેરા પર સોજો સાથે તાવ, કે આંખ બંધ થઈ જાય તેવો સોજો.
- ગળવામાં, શ્વાસ લેવામાં કે મોઢું ખોલવામાં તકલીફ.
- ન અટકતું લોહી.
- ઇન્જેક્શન વગર હોઠ, દાઢી કે જીભ બહેરી લાગે.
- કાયમી દાંત પડી ગયો હોય — આમાં મિનિટોની ગણતરી છે.
જાતે તપાસ કરવી એ ડૉક્ટરની તપાસનો વિકલ્પ નથી. તેનાથી દાંતની વચ્ચેનો સડો કે હાડકાનું સ્તર દેખાતું નથી. તે જે કરે છે એ છે — દેખાતો ફેરફાર વહેલો પકડવો, અને તમને બતાવવા માટે કંઈક ચોક્કસ આપવું.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
આ તપાસ કેટલી વાર કરવી?
મોટા ભાગના લોકો માટે મહિનામાં એક વાર પૂરતું છે. જો તમે તમાકુ, માવો કે ગુટખા વાપરતા હો, તો દર મહિને ચૂક્યા વગર કરો અને વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી બે વાર ડૉક્ટર પાસે તપાસ કરાવો.
મોઢાના કૅન્સરની શરૂઆત કેવી દેખાય છે?
મોટે ભાગે સાવ સામાન્ય — દુખાવા વગરનો સફેદ કે લાલ ડાઘ, જાડો થયેલો ભાગ, કે ન મટતું ચાંદું. દુખાવો ન હોવો એ જ છટકું છે. બે અઠવાડિયાંથી વધુ ટકે તે તપાસાવવું.
પેઢાંમાંથી થોડું લોહી નીકળે છે, એ કહેવા જેવું છે?
હા. તંદુરસ્ત પેઢાંમાંથી બ્રશ કરતાં લોહી નીકળતું નથી. લોહી એ પેઢાંના રોગની સૌથી પહેલી અને સૌથી સહેલાઈથી મટતી નિશાની છે.